Sertifikalı referans malzeme (CRM), bir veya daha fazla özelliği için sertifikalı değer taşıyan malzemedir. Bu değer belgelenmiş bir izlenebilirlik zinciriyle verilir ve malzemeyi akredite bir üretici hazırlar. Petrol laboratuvarında CRM, cihazın doğru okuduğunu göstermek, yöntemi doğrulamak ve rutin kalite kontrolü sürdürmek için kullanılır.
CRM üreticisi ISO 17034’e göre akredite edilir. Malzemeyi kullanan deney laboratuvarı ise ISO/IEC 17025’e göre akredite edilir. İki standart aynı kuruluşu değil, zincirin iki ayrı halkasını değerlendirir.
CRM ile referans malzeme ve çalışma standardı arasındaki fark nedir?
Fark, değerin nasıl belgelendiğindedir. Referans malzeme yeterince homojen ve kararlı bir malzemedir; sertifikalı değer taşımak zorunda değildir. Sertifikalı referans malzeme, sertifikasında her test yöntemi için bir sertifikalı değer verir ve bu değeri izlenebilir kılar. Ev içi kontrol numunesi ya da çalışma standardı, laboratuvarın kendi ürettiği veya bir CRM’e karşı değerlendirdiği ikincil malzemedir.
Bu ayrımın sitedeki karşılığı somuttur. SETA-CRM AvCount Doğrulama Materyali, ürün açıklamasında ikincil çalışma standardı olarak tanımlanır ve partikül dağılımı NIST SRM 2806a ile 2806d’ye izlenebilirdir. ARO Scientific parlama noktası CRM’leri ise doğrudan sertifikalı değer taşır.
ISO 17034 neyi, ISO/IEC 17025 neyi akredite eder?
ILAC’ın tanımına göre akreditasyon kurumları ISO/IEC 17011’e göre çalışır ve farklı uygunluk değerlendirme kuruluşlarını farklı standartlara göre akredite eder. Deney ve kalibrasyon laboratuvarları için ISO/IEC 17025, referans malzeme üreticileri için ISO 17034, yeterlilik testi sağlayıcıları için ISO/IEC 17043 kullanılır.
| Standart | Kimi değerlendirir | Sitedeki karşılığı |
|---|---|---|
| ISO/IEC 17011 | Akreditasyon kurumunun kendisi | UKAS ve TÜRKAK bu standarda göre çalışır |
| ISO/IEC 17025 | Deney ve kalibrasyon laboratuvarı | CRM’i kullanan laboratuvar; ARO’nun karakterizasyon verisini üreten laboratuvarlar |
| ISO 17034 | Referans malzeme üreticisi | ARO Scientific (UKAS CAB No. 27393) ve Seta CRM (Stanhope-Seta) |
| ISO/IEC 17043 | Yeterlilik testi sağlayıcısı | Yeterlilik testi programları, CRM’den ayrı bir hizmettir |
ARO Scientific ürün sayfaları, üretim ve karakterizasyonun ISO/IEC 17025 ve ISO 17034 akreditasyonu kapsamında yapıldığını yazar. Sertifikalardaki UKAS ve ILAC-MRA birleşik markası, akreditasyonun ILAC Karşılıklı Tanıma Anlaşması kapsamında tanındığını gösterir. Türkiye’nin akreditasyon kurumu TÜRKAK da ILAC’ın imzacı arama listesinde yer alır.
Türkiye’de laboratuvarları ISO/IEC 17025’e göre akredite eden kurum TÜRKAK’tır. TÜRKAK ILAC-MRA imzacısı olduğundan, aynı anlaşmanın imzacısı UKAS tarafından akredite edilmiş ISO 17034 üreticilerinin (ARO Scientific, UKAS 27393) sertifikaları TÜRKAK akreditasyonlu laboratuvarlarda izlenebilirlik kanıtı olarak kullanılabilir.
ISO/IEC 17025 laboratuvarı CRM’i hangi işlerde kullanır?
Üç işte. Birincisi cihaz doğrulaması: sertifikalı değeri bilinen malzeme ölçülür, okunan sonuç yöntemin tekrarlanabilirlik sınırıyla karşılaştırılır. İkincisi yöntem doğrulama ve geçerli kılma: laboratuvar, yöntemi kendi koşullarında uygularken sertifikalı değeri geri alabildiğini gösterir. Üçüncüsü rutin kalite kontrol: aynı malzeme belirli aralıklarla ölçülür ve sonuçlar kontrol grafiğinde izlenir.
Bazı yöntemler bunu doğrudan şart koşar. Stanhope-Seta ürün açıklamasına göre ASTM D93-25’in 10. bölümü, cihaz performansının sertifikalı referans malzemeyle doğrulanmasını zorunlu kılar. Aynı şekilde ASTM D8274’ün 11.4 maddesi istatistiksel kalite kontrol izlemesini tanımlar. Yöntemin kapsamı için ASTM D93 parlama noktası sayfasına bakabilirsiniz.
CRM sertifikasında ne yazar?
Ürün açıklamalarından doğrulanan alanlar şunlardır: malzemenin kapsadığı her test yöntemi için sertifikalı değer, karakterizasyonun nasıl yapıldığı, izlenebilirliğin dayandığı kaynak, ambalaj boyutu ve raf ömrü. Karakterizasyon yöntemi sertifikanın ağırlığını belirler.
ARO kükürt CRM’lerinde izlenebilirlik, Ulusal Fizik Laboratuvarı (NPL) gibi ulusal standart laboratuvarlarında yapılan ölçümlere dayanır. ARO viskozite standartları, viskozite standardı kalibrasyonunun birincil yöntemi olan ASTM D2162’ye göre karakterize edilir. Stanhope-Seta çoklu test doğrulama malzemeleri (MTVM), yetkin laboratuvarlardan oluşan bir ağla karakterize edilir. Bitüm malzemesi ise tek bir ISO 17025 akredite laboratuvarda tek bir referans ölçüm prosedürüyle değerlendirilir.
Karakterizasyonun akredite olmadığı ürünler ayrıca belirtilir. Örneğin CRM-VPGA01 buhar basıncı malzemesi ve CRM-SUKR01 merkaptan kükürt malzemesi, akredite olmayan laboratuvarlar arası çalışma verisiyle karakterize edilmiştir. Şartnamesinde akredite karakterizasyon arayan laboratuvarın bu satırı okuması gerekir.
Cihaz doğrulama ile kalibrasyon aynı şey midir?
Hayır. Doğrulama, cihazın sertifikalı değeri kabul edilebilir bir sapmayla verdiğini göstermektir; cihazın ayarına dokunulmaz. Kalibrasyon, cihazın okumasını referans değere göre ayarlamak ya da bir düzeltme çıkarmaktır. ARO parlama noktası CRM’lerinin açıklamaları yalnız doğrulamayı sayar; yoğunluk ve kükürt CRM’lerinin açıklamalarında ise kalibrasyon ve doğrulama birlikte geçer. Hangi işlem için kullanılabileceği ürün sayfasında yazar.
Antek hangi CRM ailelerini sunar?
ARO Scientific tarafında ARO Sertifikalı Referans Malzemeleri kategorisi 361 kayıt içerir. Parlama noktası ailesi Pensky-Martens, Cleveland, Abel ve TAG malzemelerini kapsar; yöntemler için ASTM D92 ve ASTM D3828 sayfalarına bakın. Yoğunluk için ASTM D4052; kükürt için ASTM D4294 ve D5453; viskozite standartları için ASTM D445.
Soğuk akış tarafında bulut noktası, akma noktası ve soğuk filtre tıkanma noktası malzemeleri vardır; yöntemler için ASTM D2500 ve D97 ile ASTM D6371 sayfalarına bakın. Buhar basıncı için ASTM D5191, distilasyon için ASTM D86, renk için ASTM D1500 sayfaları ilgili yöntemi anlatır. Oktan sayısı, duman noktası, donma noktası, havacılık türbin yakıtında asitlik ve merkaptan kükürt aileleri de aynı kategori altındadır.
Stanhope-Seta’nın referans malzeme bölümü Seta CRM adıyla çalışır ve Birleşik Krallık merkezli Stanhope-Seta Ltd’ye bağlıdır. SETA-CRM ürünleri üreticinin ISO 17034 UKAS akreditasyonu kapsamında hazırlanır. Üretim ISO 33405’e, sertifika belgeleri ISO 33401’e uyar. Üretici ayrıca ISO/IEC 17025 akreditasyonu taşır ve ASTM, IP, ISO, BSI ile DIN komitelerinde çalışır.
Antek’te Seta referans malzemeleri Referans Malzeme ve Standardlar kategorisindedir. Parlama noktasında SETA-CRM Pensky-Martens, SETA-CRM Cleveland ve SETA-CRM Küçük Ölçekli Parlama Noktası bulunur. Diğer yöntemler için SETA-CRM Yoğunluk, SETA-CRM FAME, SETA-CRM Hidrojen Sülfür ve SETA-CRM AvCount Doğrulama Materyali vardır. Üreticinin kataloğunda ayrıca Abel ve TAG parlama noktası, su ayrışma (WSI), renk, ham petrolde tuz, hava tahliye ve setan sayısı malzemeleri yer alır.
MTVM (Multi Test Verification Material), tek numuneyle birden çok test yöntemini ve cihazı doğrulayan çoklu test doğrulama malzemesidir. Aile gazyağı, gaz yağı, motor benzini, fuel oil ve bitüm matrislerini kapsar; her biri 500 mL ambalajda gelir ve iki yıl raf ömrü taşır. Gaz yağı MTVM’si yoğunluk, distilasyon, FAME içeriği, parlama noktası, bulut noktası, CFPP, akma noktası, kinematik viskozite ve HFRR aşınması için ayrı sertifikalı değer verir. MTVM ile tek testlik STVM malzemeleri ISO 17034 ve ISO 33405 ilkelerine göre üretilir; SETA-CRM ürünlerindeki UKAS akreditasyon kapsamı bunlarda belirtilmez.
Antek Elektronik Sistemler, 1984’te Ankara’da kurulmuş, ARO Scientific ve Stanhope-Seta (Seta CRM) markalarının Türkiye yetkili distribütörü ve teknik servisidir. Referans malzemeler Ankara Temelli’deki depoda tutulur ve ürünlerin çoğu stoktan teslim edilir. Raf ömrü sınırlı olduğu için sipariş öncesinde güncel üretim tarihini sorabilirsiniz.
Hangi CRM’in uygun olduğunu özellik, standart, matris ve hedef değere göre daraltmak için CRM seçim aracını kullanın; Seta CRM ve ARO Scientific ürünleri tek listede, seçilenler doğrudan teklif formuna aktarılır.
Sık sorulan sorular
ISO 17034 akreditasyonu olan üreticiden almak zorunda mıyım?
Şartnameniz akredite karakterizasyon istiyorsa evet. ISO 17034 akreditasyonu üreticinin yetkinliğini gösterir; sertifikalı değerin izlenebilirliği bu akreditasyona dayanır.
ISO/IEC 17025 laboratuvarı kendi kontrol numunesini kullanabilir mi?
Rutin kontrol için kullanılabilir. Ancak ev içi kontrol numunesinin değeri de bir CRM’e karşı belirlenmiş olmalıdır, yoksa izlenebilirlik zinciri kopar.
UKAS CAB No. 27393 ne anlama gelir?
ARO Scientific’in UKAS akreditasyon numarasıdır. Sertifikadaki UKAS ve ILAC-MRA birleşik markası, akreditasyonun ILAC Karşılıklı Tanıma Anlaşması kapsamında tanındığını gösterir.
Raf ömrü dolan CRM kullanılabilir mi?
Hayır. Sertifikalı değer yalnız belirtilen raf ömrü boyunca geçerlidir. ARO petrol CRM’lerinde raf ömrü genellikle 24 ay, renk standartlarında 12 ila 18 aydır; Seta MTVM ürünlerinde iki yıldır.
Seta CRM ile ARO CRM arasındaki fark nedir?
Kapsam farklıdır. ARO Scientific malzemeleri parlama noktası, yoğunluk, kükürt, viskozite, buhar basıncı, distilasyon, soğuk akış ve renk yöntemlerini karşılar; akreditasyon UKAS 27393 numaralı ISO 17034’tür. Seta CRM tarafında parlama noktası, yoğunluk, FAME, hidrojen sülfür, partikül sayımı ve su ayrışma malzemeleri vardır. SETA-CRM ürünleri ISO 17034 UKAS akreditasyonu kapsamında, MTVM ve STVM malzemeleri ISO 17034 ile ISO 33405 ilkelerine göre üretilir.
Kaynaklar
- ILAC, About ILAC: akreditasyon kurumlarının ISO/IEC 17011’e göre çalışması; ISO/IEC 17025, ISO 17034 ve ISO/IEC 17043’ün hangi kuruluşlara uygulandığı
- ILAC MRA Signatory Search: imzacı arama listesinde Turkish Accreditation Agency kaydı
- TÜRKAK, Türk Akreditasyon Kurumu
- Seta CRM: Stanhope-Seta referans malzeme bölümü; ISO 17034 UKAS akreditasyonu, MTVM ve STVM tanımları, ürün ve yöntem listeleri
- ARO Scientific ve Stanhope-Seta referans malzeme verileri antek.com.tr ürün sayfalarından alındı