ASTM D1500, petrol ürünlerinin rengini ASTM renk ölçeğinde görsel olarak belirleyen test yöntemidir. Kapsamı yağlama yağları, ısıtma yağları, dizel yakıtlar ve petrol mumları gibi geniş bir ürün grubudur. Numune standart bir ışık kaynağı altında kalibre edilmiş renkli cam filtrelerle karşılaştırılır ve sonuç “ASTM Rengi” olarak kaydedilir. ISO 2049 ve IP 196 aynı ölçeği kullanan karşılık yöntemlerdir.
ASTM renk ölçeği 0,5 ile 8,0 arasında, 0,5 birimlik adımlarla okunur. Ölçeğin altında kalan ürünler için ayrı bir yöntem vardır: ASTM D1500, ASTM rengi 0,5’ten açık rafine ürünlerde ASTM D156’ya yönlendirir. ASTM D156 de Saybolt rengi -16’dan koyu numunelerde D1500’e döner. İki yöntem böylece birbirinin sınırını tanımlar.
Renk neden ölçülür, neyi göstermez?
Renk esas olarak üretim kontrolü için ölçülür. ASTM D1500, rengin ürünün kullanıcısı tarafından kolayca gözlenebildiği için önemli bir kalite özelliği olduğunu yazar. Bazı durumlarda renk, malzemenin rafine edilme derecesini gösterir. Bir ürünün bilinen renk aralığının dışına çıkması, başka bir ürünle kirlenmeye işaret edebilir.
Aynı standart sınırı da yazar: renk her zaman güvenilir bir kalite göstergesi değildir ve ürün şartnamelerinde ayrım gözetmeden kullanılmamalıdır. Aynı uyarı ASTM D156 ve ASTM D6045 metinlerinde de yer alır. Renk değeri bir bozunma veya kirlenme işaretidir; tek başına ürünün şartnameye uygunluğunu belirlemez.
Hangi renk ölçeği hangi üründe kullanılır?
Ölçek numuneye göre seçilir. Koyu petrol ürünlerinde ASTM rengi, açık rafine ürünlerde Saybolt rengi, neredeyse renksiz sıvılarda platin-kobalt ölçeği kullanılır. Yöntemler farklı ölçeklerde rapor verir ve sonuçları birbirinin yerine yazılmaz.
| Ölçek | Yöntem | Tipik numune | Sınır |
|---|---|---|---|
| ASTM rengi | ASTM D1500, ISO 2049, IP 196 | Yağlama yağı, ısıtma yağı, dizel yakıt, petrol mumu | 0,5 ila 8,0; 0,5’ten açık ürünlerde D156 |
| Saybolt rengi | ASTM D156 | Boyasız benzin, jet yakıtı, nafta, kerosen, petrol mumu, farmasötik beyaz yağ | -16’dan koyu numunelerde D1500 |
| Platin-kobalt (Hazen, APHA) | ASTM D1209, ISO 6271, ISO 2211 | Açık renkli berrak sıvılar ve sıvı kimyasallar | Yalnız soğurma davranışı Pt-Co standartlarına yakın malzemelerde |
| Platin-kobalt, tristimulus | ASTM D5386 | Bulanıklıksız berrak sıvılar | Nominal 0 ila 100 Pt-Co; floresan sıvılara uygulanmaz |
| ASTM ve Saybolt, otomatik | ASTM D6045 | Benzin, havacılık türbin yakıtı, nafta, kerosen, beyaz yağ, dizel, ısıtma yağı, yağlama yağı | D1500 aralığının tamamı; Saybolt için 0 ila +30 |
| Lovibond RYBN | IP 17 Yöntem B | Yağlar ve renk birimi Lovibond cinsinden istenen ürünler | Kırmızı, sarı, mavi ve nötr cam filtre değerleri |
Görsel karşılaştırma ile otomatik ölçüm arasındaki fark nedir?
ASTM D1500 gözle karşılaştırmaya dayanır: operatör numuneyi kalibre edilmiş cam filtrelerle eşleştirir. ASTM D6045 aynı sonucu otomatik tristimulus ölçümüyle üretir ve değeri D156 veya D1500 cinsinden raporlar. D6045, D1500 ASTM renginin tüm aralığında birebir korelasyon verir; Saybolt tarafında bu korelasyon 0 ila +30 aralığı içindir.
Otomatik yöntemin kapsam dışı bıraktıkları açıktır. ASTM D6045 katı numunelere, boya içeren petrol ürünlerine ve aşırı floresan gösteren ürünlere uygulanmaz. Bulanık numuneler ölçümden önce berraklaşana kadar süzülür. Ölçekler arasında birebir karşılık kurmak da güçtür: ASTM D1209, karşılaştırılan renk sistemlerinin spektral özelliklerinin farklı olması ve ölçümün öznel yapısı yüzünden tam eşdeğerlik elde etmenin zor olduğunu yazar.
Renk yöntemlerinin eşdeğerleri hangileridir?
| Standart | Yayıncı | Konu | Not |
|---|---|---|---|
| ASTM D1500 | ASTM International | Petrol ürünlerinin ASTM rengi (ASTM renk ölçeği) | Yürürlükteki sürüm D1500-24; D1500-12(2017) okundu |
| ISO 2049 | ISO | Petrol ürünleri, renk tayini (ASTM ölçeği) | Sürüm yılı doğrulanamadı |
| IP 196 | Energy Institute | Petrol ürünlerinin ASTM rengi | Seta cihaz sayfalarında D1500 ile birlikte anılır |
| BS 2000-196 | BSI | Petrol ürünlerinin renk tayini (ASTM ölçeği) | Seta cihaz sayfalarında ISO 2049 ile birlikte anılır |
| ASTM D156 | ASTM International | Petrol ürünlerinin Saybolt rengi (Saybolt kromometre yöntemi) | Yürürlükteki sürüm D156-23 |
| ASTM D6045 | ASTM International | Petrol ürünlerinin rengi, otomatik tristimulus yöntemi | Yürürlükteki sürüm D6045-20; D6045-12 okundu |
| ASTM D1209 | ASTM International | Berrak sıvıların rengi (platin-kobalt ölçeği) | Yürürlükteki sürüm D1209-25; D1209-05(2019) okundu |
| ISO 6271 | ISO | Berrak sıvılar, platin-kobalt renk ölçeğiyle renk tahmini | Sürüm yılı doğrulanamadı |
| ISO 2211 | ISO | Sıvı kimyasal ürünlerin Hazen birimlerinde renk ölçümü | Seta cihaz sayfalarında BS 5339 ile birlikte anılır |
| ASTM D5386 | ASTM International | Sıvıların rengi, tristimulus kolorimetri | Yürürlükteki sürüm D5386-24; D5386-16 okundu |
Hangi cihazlar kullanılır?
Görsel yöntem için renk karşılaştırıcı yeterlidir. Seta-Lovibond Renk Karşılaştırıcı (15250-4), okumaları ASTM D1500’e göre kalibre edilmiş bir görsel karşılaştırıcıdır. Üç bölmeli görüş alanı numuneyi iki referans filtreyle aynı anda gösterir. Filtreler iki diske bölünmüştür: bir disk tam değerleri, diğer disk 0,5, 1,5, 2,5, 3,5, 4,5, 5,5, 6,5 ve 7,5 ara değerlerini taşır. Yol uzunluğu 33 mm, aydınlatıcı CIE C, ağırlık 1,5 kg. Petrol mumu gibi berrak olmayan numuneler bulutlanma noktasının üzerinde ısıtılır, doğrudan bakılamayacak kadar koyu numuneler kerosin ile seyreltilir.
Otomatik ölçüm için spektrometrik kolorimetre kullanılır. Seta Çok Renkli Otomatik Kolorimetre (15260-4) ASTM D1500, ASTM D156, ASTM D1209 ve ISO 2049 yöntemlerine göre ölçer ve sonucu 25 saniyeden kısa sürede verir. Spektral tepki 420 ila 710 nm, yol uzunluğu 0,1 ila 50 mm, kromatiklik tekrarlanabilirliği x ve y için 0,0004’tür. Bellekte 32 veri seti saklanır; arayüz USB, LAN ve RS 232’dir. Gardner ölçeği Gardner Renk Skalası Yükseltmesi (15262-0) ile eklenir.
Daha dar tolerans ve ısıtma gerektiren numuneler için ayrı bir model vardır. Seta-Lovibond Yüksek Hassasiyetli Kolorimetre (15320-2) 16 parazit filtresiyle çalışır; kromatiklik tekrarlanabilirliği 0,0002, geçirgenlik tekrarlanabilirliği yüzde 0,25’tir. Yol uzunluğu 0,1 ila 153 mm, ısıtıcı ünitesi en fazla 95 °C’dir; bu sayede mum numuneler sıvı halde ölçülür. Saybolt, ASTM, Pt-Co/Hazen, Gardner, Lovibond RYBN, IP birimleri ve CIE değerleri aynı cihazdan okunur. PFXi-995/P Spektrofotometrik Kolorimetre de 16 filtre dalga boyu teknolojisiyle çalışır ve 153 mm yol uzunluğuna kadar ölçüm yapar. Cihazların tamamı kolorimetreler kategorisinde listelidir.
Renk ölçümü nasıl doğrulanır?
Doğrulama sertifikalı referans malzemeyle yapılır. Ölçek başına ayrı bir malzeme ailesi vardır ve laboratuvar, çalıştığı ölçekte beklenen değere en yakın standardı seçer. ASTM Renk Referans Standardı ailesi 500 mL şişelerde 0,5’ten küçük, 1, 3, 5 ve 7 nominal değerlerini kapsar; ISO 17034 ve ISO 33405 ilkelerine göre üretilir ve UKAS akreditasyonu altındaki tek laboratuvarda referans yöntemle karakterize edilir. Saybolt Renk Referans Standardı ailesi -10, 0, +12 ve +25 değerlerini, Platin-Kobalt Renk Referans Standardı ailesi 5, 10, 15, 30 ve 50 değerlerini kapsar. Platin-kobalt standartlarının raf ömrü 6 aydır.
ARO Scientific tarafında aynı ölçekler için ayrı bir aile vardır. ASTM Rengi 1 referans standardı (134000) dahil ARO renk standartları ASTM D6045 ve ASTM D1500 için karakterize edilir. Üretim ve sertifikasyon ARO’nun ISO 17034 akreditasyonu (UKAS CAB No. 27393) ile Tintometer’in ISO/IEC 17025 akreditasyonu (UKAS CAB No. 0630) kapsamındadır. Ambalaj 500 mL tek şişedir, raf ömrü 18 aydır. ARO ailesi ASTM rengi, Saybolt rengi, Pt-Co/Hazen/APHA, Gardner, Lovibond RYBN ve AOCS-Tintometer ölçeklerini renk sertifikalı referans malzemeleri kategorisinde kapsar. Cihazın günlük kontrolü için ASTM Renk Uygunluk Filtresi (15301-0) kullanılır; set 0,5, 3,5 ve 5,0 nominal değerli üç camdan oluşur. Filtre ve disk karşılaştırıcılar ve uygunluk filtreleri kategorisindedir.
Antek Elektronik Sistemler 1984’te Ankara’da kuruldu; Stanhope-Seta ve ARO Scientific’in Türkiye yetkili distribütörüdür. Türkiye’de 400’den fazla cihaz kurdu. Saha mühendislerinin tecrübesi 10 ile 30 yıl arasındadır, ortalaması 20 yıldır.
Sık sorulan sorular
ASTM rengi ile Saybolt rengi arasındaki sınır nedir?
ASTM rengi 0,5’ten açık rafine ürünlerde ASTM D156 kullanılır. Saybolt rengi -16’dan koyu numunelerde ASTM D1500’e dönülür.
Otomatik kolorimetre sonucu ASTM D1500 yerine geçer mi?
ASTM D6045 sonucu D1500 veya D156 cinsinden raporlar ve D1500 aralığının tamamında birebir korelasyon verir. Şartname hangi yöntemi yazıyorsa o yöntem uygulanır.
Renk değeri ürünün şartnameye uygun olduğunu gösterir mi?
Hayır. ASTM D1500, rengin her zaman güvenilir bir kalite göstergesi olmadığını ve şartnamelerde ayrım gözetmeden kullanılmaması gerektiğini yazar.
Boyalı yakıtın rengi otomatik cihazla ölçülebilir mi?
ASTM D6045 boya içeren petrol ürünlerine, katı numunelere ve aşırı floresan gösteren ürünlere uygulanmaz. Bulanık numuneler ölçümden önce süzülür.
Kolorimetre hangi malzemeyle doğrulanır?
Ölçülen ölçeğin sertifikalı referans malzemesiyle. ASTM rengi için 0,5’ten küçük ila 7, Saybolt için -10 ila +25, platin-kobalt için 5 ila 50 nominal değerli standartlar bulunur.
Kaynaklar
- ASTM D1500, Standard Test Method for ASTM Color of Petroleum Products (ASTM Color Scale); yürürlükteki sürüm D1500-24
- ASTM D156-23, Standard Test Method for Saybolt Color of Petroleum Products (Saybolt Chromometer Method)
- ASTM D6045, Standard Test Method for Color of Petroleum Products by the Automatic Tristimulus Method; yürürlükteki sürüm D6045-20
- ASTM D1209, Standard Test Method for Color of Clear Liquids (Platinum-Cobalt Scale); yürürlükteki sürüm D1209-25
- ASTM D5386, Standard Test Method for Color of Liquids Using Tristimulus Colorimetry; yürürlükteki sürüm D5386-24
- Cihaz ve referans malzeme verileri antek.com.tr ürün sayfalarından alındı.