Havacılık yakıtında partikül sayımı, jet yakıtındaki kir partiküllerinin ve su damlacıklarının sayısını ve boyutunu otomatik partikül sayacıyla belirleyen ölçümdür. Sayaç, ölçüm hücresinden geçen her partikülün kestiği ışığı okur; sonuç mililitre başına kümülatif partikül sayısı olarak verilir. Havacılık yakıtı için kullanılan yöntemler Energy Institute’un IP 565 ve IP 577 yöntemleri ile ASTM D7619’dur.
ASTM D7619, hafif ve orta distilat yakıtlar ile biyodizel gibi sıvı biyoyakıtlarda dağılmış kir partiküllerini, su damlacıklarını ve diğer partikülleri sayar. Ölçüm aralığı 4 µm(c) ile 100 µm(c) arasındadır; raporlanan boyut bantları ≥4 µm(c), ≥6 µm(c) ve ≥14 µm(c)’dir. Yöntem laboratuvarda ve sahada kullanılır, hat üstü ölçüme uygun değildir.
Otomatik partikül sayacı jet yakıtında neyi ölçer?
Sayaç, her boyut bandındaki partikül adedini mililitre başına verir. ASTM D7619’da (c) işareti cihazın ISO 11171’e göre kalibre edildiğini gösterir; işaret 50 µm’ye kadar olan partiküller için geçerlidir. Kesinlik yalnız ≥4, ≥6 ve ≥14 µm(c) bantları için belirlenmiştir. Daha büyük bantlar 100 µm(c)’ye kadar ölçülebilir, ancak bu bantlar için kesinlik değeri yoktur.
ASTM D7619, yöntemin filtrasyona göre hızlı ve kesin, görsel değerlendirmeye göre öznel olmadığını yazar. Sayımdaki artış, depolama ya da transfer gibi bir nedenle yakıtın durumunun değiştiğini gösterir. Yüksek partikül seviyesi filtreleri tıkar; pompa, enjektör ve piston ömrünü etkiler.
IP 565 ile laboratuvar yöntemi arasındaki fark nedir?
IP 565, havacılık türbin yakıtlarının temizlik seviyesini taşınabilir otomatik partikül sayacıyla belirleyen yöntemdir. Aynı ailedeki IP 577 temizlik seviyesini ışık sönmesi kullanan otomatik partikül sayacıyla belirler; IP 630 ise dizel yakıttaki dağılmış partikül konsantrasyonu için kullanılır. Üç yöntem, Antek’in sattığı AvCount doğrulama malzemesinin kapsamında birlikte listelenir.
ASTM D7619 laboratuvar ile saha ayrımı yapmaz; yöntem her ikisi için de tanımlıdır. Uygulamadaki fark numunenin nereye gittiğidir. Taşınabilir sayaç yakıt ikmal noktasında, tank sahasında ve boru hattı terminalinde kullanılır. Tezgah üstü sayaç, numunenin laboratuvara getirildiği yerde kullanılır.
| Yöntem | Kurum | Ne için kullanılır |
|---|---|---|
| ASTM D7619 | ASTM | Hafif ve orta distilat yakıtlar ile sıvı biyoyakıtlarda partikül sayımı ve boyutlandırma |
| IP 565 | Energy Institute | Havacılık türbin yakıtı temizliği, taşınabilir otomatik partikül sayacı yöntemi |
| IP 577 | Energy Institute | Havacılık türbin yakıtı temizliği, ışık sönmesi kullanan otomatik partikül sayacı yöntemi |
| IP 630 | Energy Institute | Dizel yakıtta dağılmış partikül konsantrasyonu, otomatik partikül sayacı yöntemi |
| ISO 4406 | ISO | Katı partikül kirlenme seviyesinin üç sayılı kodla raporlanması |
ASTM D7619 hangi yakıt şartnamelerini kapsar?
Yöntem metni, kapsamına giren ASTM ve askeri şartname yakıtlarını sayar. Jet yakıtı bu listenin içindedir.
| Şartname | Yakıt |
|---|---|
| ASTM D1655 | Jet A ve Jet A-1 havacılık türbin yakıtı |
| ASTM D975 (1D, 2D) | Dizel yakıt yağları, biyodizel ve karışımları |
| ASTM D7467 | B6-B20 biyodizel karışımı |
Kapsamdaki diğer şartnameler D3699, D4814, D6751, D396 ile D2880’in distilat kaliteleri, MIL-DTL-83133 ve MIL-DTL-16884’tür. Havacılık yakıtı yapılandırmasıyla verilen AvCount modellerinin yöntem listesinde DEF STAN 91-091 havacılık yakıtı şartnamesi de yer alır.
Sonuç ISO 4406 koduyla nasıl raporlanır?
Sayaç sonucu iki biçimde verir: mililitre başına kümülatif partikül sayısı ve temizlik kodu. AvCount modelleriyle verilen ProTrend yazılımı sonuçları ISO 4406, NAS 1638 ve SAE AS4059 kodlarına göre raporlar. Kodun üç sayısının hangi boyut bandına karşılık geldiği ve nasıl okunduğu ISO 4406 temizlik kodu nedir, nasıl okunur? sayfasında anlatılır.
Su damlacıkları ve birleşmiş partiküller sonucu nasıl etkiler?
ASTM D7619’da su damlacıkları partikül olarak sayılır. Birleşmiş partiküller tek ve daha büyük bir partikül olarak algılanır. Kir tanımı biyolojik partikülleri de içerir. Bu nedenle yüksek bir sayım tek başına katı kirlilik anlamına gelmez; numunedeki serbest su da sonucu yukarı çeker.
Yöntem, havacılık türbin yakıtında serbest su damlacıkları hariç toplam partikül sayımını tahmin etmek için yakıta kimyasal ön işlem uygulanmasını Ek X2’de tarif eder. ASTM D7619, temsili numune alma ile numune hazırlama prosedürlerine ve sürelerine uymanın partikül sayımında özellikle önemli olduğunu yazar.
Partikül sayacı nasıl kalibre edilir ve doğrulanır?
Kalibrasyon ile doğrulama iki ayrı işlemdir. Katalogdaki AvCount modelleri 16 noktalı kalibrasyon kullanır; kalibrasyon NIST izlenebilir standart çözeltilerle ya da birincil kalibrasyonlu bir ana cihazla yapılır ve Seta yetkili eğitimi ister. Kalibrasyon kullanıcı sahasında veya yetkili bölgesel laboratuvarlarda yapılabilir.
Doğrulama sertifikalı malzemeyle yapılır. SETA-CRM AvCount doğrulama malzemesi, NIST SRM 2806a ve 2806d izlenebilir partikül dağılımı taşır, ISO 11171’e göre karakterize edilir ve ISO 17034 UKAS akreditasyonu altında üretilir. IP 565, IP 630 veya ASTM D7619 kullanan laboratuvarlar en az on iki ayda bir kalibrasyon, altı ayda bir doğrulama yapar; AvCount kalibrasyon malzemesi ‘d’ kalibrasyon tarafında kullanılır.
Hangi cihazlar kullanılır?
Seçim numunenin viskozitesine, akışkan türüne ve ölçümün sahada mı laboratuvarda mı yapıldığına bağlıdır.
| Cihaz | Yöntemler | Numune viskozitesi | Kullanım |
|---|---|---|---|
| AvCount Lite (SA1800-2) | ASTM D7619, IP 565, IP 630, ISO 4406 | 64 mm²/s, SA1950-0 ile 200 mm²/s | Taşınabilir, test 3 dakikadan kısa |
| Skydrol için AvCount Lite (SA1805-2) | ASTM D7619, IP 565, ISO 4406 | 64 mm²/s, dağıtım sistemiyle 200 mm²/s | Skydrol, Isolast conta, test 4 dakikanın altında |
| AvCount3 (SA1100-0) | ASTM D7619, ASTM D7647, IP 565, ISO 4406 | Seyreltme protokolüyle yüksek viskozite | Tezgah üstü, test başına 20 ml’den başlayan tüketim |
| Skydrol için AvCount3 (SA1105-0) | IP 565, ASTM D7619, DEF STAN 91-091, NAS 1638 | ISO 11171’e göre 4-70 µm(c) | Skydrol, dokunmatik ekran, 14 gömülü yöntem |
| AvCount Lube Low-Visc (SA1910-0) | ISO 4406, ASTM D7647, ASTM D7619, IP 565 | 64 mm²/s | Düşük viskoziteli yağlar, 4-100 µm(c) |
| AvCount Lube (SA1900-0) | ASTM D7619, ASTM D7647, ISO 4406, ISO 11500 | 200 mm²/s | Yağlama ve hidrolik yağları, entegre kompresör 3 bar |
| AvCountHV (SA1110-0) | ISO 4406, ISO 11171, ASTM D7647, NAS 1638 | 20 °C’de 1500 mm²/s | Yüksek viskoziteli yağlar, mL başına 30.000 sayım |
Jet yakıtı ve kerosen için IP 565 yöntem listesinde bulunan modeller kullanılır; AvCount Lube ile AvCountHV yağ tarafı içindir. Skydrol havacılık hidrolik akışkanında contalar ve iç kılıf akışkana göre seçildiği için ayrı sürümler vardır. Modelleri karşılaştırmak için partikül sayımı ve cihaz seçimi sayfasındaki seçim aracını kullanabilirsiniz.
Antek Elektronik Sistemler 1984’te Ankara’da kuruldu ve Stanhope-Seta’nın Türkiye yetkili distribütörüdür. Türkiye’de 400’den fazla cihaz kurdu; saha mühendislerinin tecrübesi ortalama 20 yıldır.
Sık sorulan sorular
IP 565 ile ASTM D7619 aynı sonucu mu verir?
İki yöntem de otomatik partikül sayacı kullanır ve sonucu boyut bantlarında verir. IP 565 havacılık türbin yakıtı için taşınabilir sayaç yöntemidir; ASTM D7619 hafif ve orta distilat yakıtlar ile sıvı biyoyakıtları kapsar. Şartname hangi yöntemi yazıyorsa sonuç o yönteme göre raporlanır.
Jet A-1 partikül sayımı hangi şartnamede geçer?
ASTM D7619’un kapsamındaki şartnameler arasında ASTM D1655 bulunur. D1655, Jet A ve Jet A-1 havacılık türbin yakıtının minimum özelliklerini tanımlar ve kirleticileri test edilen özellikler arasında sayar.
Sayımda su damlacığı partikül olarak sayılır mı?
Evet. ASTM D7619’da su damlacıkları partikül olarak sayılır. Serbest su hariç bir tahmin gerekiyorsa yöntemin Ek X2’sindeki kimyasal ön işlem uygulanır.
Partikül sayacı sahada kullanılabilir mi?
ASTM D7619 laboratuvar ve saha kullanımı için tanımlıdır, hat üstü ölçüm için tanımlı değildir. Sahada AvCount Lite gibi taşınabilir sayaçlar kullanılır; test üç dakikadan kısa sürer.
Sayaç ne sıklıkla kalibre edilir?
IP 565, IP 630 veya ASTM D7619 kullanan laboratuvarlar en az on iki ayda bir kalibrasyon yapar. Cihazda değişiklik ya da servis olduğunda kalibrasyon hemen tekrarlanır. Doğrulama altı ayda bir yapılır.
Kaynaklar
- ASTM D7619-22, Standard Test Method for Sizing and Counting Particles in Light and Middle Distillate Fuels, by Automatic Particle Counter (Scope ve Significance and Use bölümleri)
- ASTM D1655-24, Standard Specification for Aviation Turbine Fuels (Abstract ve Scope)
- Cihaz, yöntem listesi ve referans malzeme verileri antek.com.tr ürün sayfalarından alındı.