ISO 4406, bir akışkandaki katı partikül miktarını üç sayılı bir kodla bildiren standarttır. Kod, otomatik partikül sayacının mililitre başına saydığı kümülatif partikül sayılarından üretilir. Üç sayı sırasıyla ≥4 µm(c), ≥6 µm(c) ve ≥14 µm(c) boyut bantlarına karşılık gelir. (c) işareti, cihazın ISO 11171’e göre kalibre edildiğini gösterir; işaret 50 µm’ye kadar olan partiküller için geçerlidir. ISO 4406:2021, hidrolik akışkan gücü sistemlerinde kullanılan akışkanlar için tanımlıdır. Aynı kod yakıt temizliğinin raporlanmasında da kullanılır.
Temizlik ölçümü filtre tıkanmasını ve aşınmayı önceden gösterir. ASTM D7619, yüksek partikül seviyesinin filtreleri tıkadığını, pompa, enjektör ve piston ömrünü etkilediğini yazar. Sayım sonucu, filtrasyonun yeterliliğini değerlendirmekte ve yağ değişim kararında kullanılır.
ISO 4406 kodu nasıl okunur?
Kod üç ölçek numarasından oluşur; örnek bir sonuç 18/16/13 biçiminde yazılır. Her numara, bir boyut bandındaki mililitre başına kümülatif partikül sayısının hangi aralığa düştüğünü gösterir.
| Kod parçası | Boyut bandı | Neyi sayar |
|---|---|---|
| 18 | ≥4 µm(c) | Mililitredeki 4 mikron ve üzeri tüm partiküller |
| 16 | ≥6 µm(c) | Mililitredeki 6 mikron ve üzeri partiküller |
| 13 | ≥14 µm(c) | Mililitredeki 14 mikron ve üzeri partiküller |
Bantlar kümülatiftir; ≥6 µm(c) sayımı, 14 mikronun üzerindeki partikülleri de içerir. Ölçek numarası büyüdükçe partikül sayısı artar, yani akışkan daha kirlidir. Numaraların karşılık geldiği partikül sayısı aralıkları ISO 4406 metnindeki tabloda verilir. Cihaz bu dönüşümü kendisi yapar: Stanhope-Seta’nın AvCount sayaçları sonucu hem mililitre başına kümülatif sayım hem de ISO 4406 kodu olarak verir (kaynak: Stanhope-Seta AvCount3 broşürü).
ISO 4406, NAS 1638 ve SAE AS4059 arasındaki fark nedir?
Üç sistem de temizliği sınıflandırır, ancak çıktıları aynı biçimde değildir.
| Sistem | Çıktı | Not |
|---|---|---|
| ISO 4406:2021 | Üç ölçek numarası, ≥4 / ≥6 / ≥14 µm(c) | Hidrolik akışkan gücü akışkanları için tanımlıdır |
| NAS 1638 | Tek sınıf numarası | Havacılık kökenlidir, şartnamelerde hâlâ geçer |
| SAE AS4059 | Havacılık akışkanları için temizlik sınıfları | Sınıflar NAS 1638 sınıflarına dayanır |
Sistemler aynı boyut bantlarını kullanmadığı için aralarındaki geçiş yaklaşıktır. Şartname hangi sistemi yazıyorsa sonuç o sistemde raporlanır. Uygulamada dönüşüm yerine aynı ölçüm üç sisteme göre birden raporlanır. Katalogdaki AvCount cihazlarının ProTrend yazılımı sonuçları ISO 4406, NAS 1638 ve SAE AS4059 kodlarına göre raporlar.
Jet yakıtında hangi yöntemler kullanılır?
ASTM D7619, hafif ve orta distilat yakıtlar ile biyoyakıtlarda dağılmış kir partiküllerini, su damlacıklarını ve diğer partikülleri otomatik partikül sayacıyla sayar. Ölçüm aralığı 4 µm(c) ile 100 µm(c) arasındadır; kesinlik yalnız ≥4, ≥6 ve ≥14 µm(c) bantları için belirlenmiştir. Kapsamdaki şartnameler arasında D1655 jet yakıtı, D975 dizel, D6751 biyodizel ve D7467 karışımları bulunur. ASTM D7619 ve IP 565 yöntemleri, Stanhope-Seta tarafından AvCount ışık sönümlemeli partikül sayacı kullanılarak geliştirildi (kaynak: Stanhope-Seta).
Havacılık türbin yakıtı için Energy Institute yöntemleri kullanılır. IP 577, ışık sönümleme ilkesiyle çalışan otomatik partikül sayacı yöntemidir; boyut aralığı 4 µm(c) ile 70 µm(c), sayım sınırı mililitre başına 60.000 kümülatif sayımdır. IP 577’de su damlacıkları partikül olarak sayılır, birleşmiş partiküller tek bir olay olarak görülür; Ek B su damlacığı etkisini dışarıda bırakan seçimlik prosedürdür. IP 565 ise taşınabilir otomatik partikül sayacı yöntemidir ve AvCount Lite ile AvCount3 cihazlarının yöntem listesinde yer alır. IP 565 havacılık türbin yakıtı temizliği için kullanılır ve Def Stan 91-091 şartnamesinde zorunludur. Şartnamenin 12. sürümü jet yakıtı temizliğine bu yöntemle geçti/kaldı biçiminde bir sınır getirdi (kaynak: Stanhope-Seta).
Hidrolik ve yağlama yağlarında hangi yöntemler kullanılır?
ASTM D7647, yeni ve kullanımdaki yağlama ile hidrolik yağlarında partikül konsantrasyonunu ve boyut dağılımını belirler. Aralık 4 µm(c) ile 200 µm(c) arasındadır; üst sınır kullanılan sayaca bağlıdır. Yöntem 40 °C’de 1000 mm²/s’ye kadar viskoziteyi kapsar ve petrol esaslı yağların yanında poliolefin, poliglikol ve fosfat ester esaslı yağlara uygulanır. Seyreltme tekniği, serbest suyun ve yumuşak partiküllerin yol açtığı yanlış yüksek sayımı bertaraf eder.
ISO tarafında üç doküman ayrılır. ISO 11500:2022, şişe numunesinde ışık sönümleme ilkesiyle partikül sayımını tarif eder ve berrak, homojen, tek fazlı sıvılara uygulanır. ISO 11943:2021, hat üstü otomatik partikül sayım sistemlerinin kalibrasyonu ve doğrulaması içindir. ISO 4407 ise membran filtre yüzeyindeki partikülleri optik mikroskopla sayar; 2002 sürümü geri çekilmiş, yerine ISO 4407:2025 yayımlanmıştır.
Otomatik partikül sayaç nasıl çalışır?
Işık sönümlemeli sayaçta numune, ışık kaynağı ile dedektör arasındaki ölçüm hücresinden sabit hızda geçirilir. Hücreden geçen her partikül ışığın bir bölümünü keser; sinyalin genliği partikül boyutunu, sinyal sayısı partikül adedini verir. Sonuç 16 boyut kanalında toplanır ve mililitre başına kümülatif sayıma dönüştürülür.
Boyutlandırmanın izlenebilirliği kalibrasyondan gelir. ISO 11171:2022, birincil boyut kalibrasyonunu, sensör çözünürlüğünü, sayım başarımını ve çakışma ile akış hızı sınırlarını tanımlar. Katalogdaki AvCount cihazları 16 noktalı kalibrasyon kullanır; kalibrasyon NIST izlenebilir standart çözeltilerle ya da birincil kalibrasyonlu bir ana cihazla yapılır. Çakışma sınırı cihaz başına verilir; örneğin AvCountHV mililitre başına 30.000 sayıma kadar ölçer ve numuneyi 30 ml/dk akışla çeker.
Hangi partikül sayacı uygun?
Seçim numunenin viskozitesine, akışkan türüne ve ölçümün sahada mı laboratuvarda mı yapıldığına bağlıdır.
| Cihaz | Yöntemler | Numune viskozitesi | Kullanım |
|---|---|---|---|
| AvCount Lite (SA1800-2) | ASTM D7619, IP 565, IP 630, ISO 4406 | 64 mm²/s, numune dağıtım sistemiyle 200 mm²/s | Taşınabilir, test 3 dakikadan kısa |
| AvCount3 (SA1100-0) | ASTM D7619, ASTM D7647, IP 565, ISO 4406 | Seyreltme protokolüyle yüksek viskozite | Tezgah üstü, test başına 20 ml’den az numune |
| AvCountHV (SA1110-0) | ISO 4406, ISO 11171, ASTM D7647, NAS 1638 | 20 °C’de 1500 mm²/s | Yüksek viskoziteli yağlar, 4-70 µm(c) |
| AvCount Lube (SA1900-0) | ASTM D7619, ASTM D7647, ISO 4406, ISO 11500 | 200 mm²/s | Entegre kompresör hazneyi 3 bara basınçlandırır |
| AvCount Lube Low-Visc (SA1910-0) | ISO 4406, ASTM D7647, IP 565 | 64 mm²/s | Düşük viskoziteli yağlar |
Skydrol havacılık hidrolik akışkanı için ayrı sürümler vardır; Skydrol için AvCount3 ve Skydrol için AvCount Lite bu akışkana yapılandırılmıştır. Contalar ve iç kılıf akışkanın aşındırıcı yapısına göre seçilir. Modelleri karşılaştırmak için partikül sayımı ve cihaz seçimi sayfasındaki üç soruluk seçim aracını kullanabilirsiniz.
Antek Elektronik Sistemler 1984’te Ankara’da kuruldu ve Stanhope-Seta’nın Türkiye yetkili distribütörüdür. Türkiye’de 400’den fazla cihaz kurdu; saha mühendislerinin tecrübesi ortalama 20 yıldır.
Partikül sayımı sonucu nasıl doğrulanır?
Doğrulama sertifikalı malzemeyle yapılır. SETA-CRM AvCount doğrulama malzemesi, NIST SRM 2806a ve 2806d izlenebilir partikül dağılımı taşıyan bir ikincil çalışma standardıdır. Malzeme ISO 11171’e göre karakterize edilir, ISO 17034 UKAS akreditasyonu altında üretilir ve ISO 33401 uyumlu ölçüm sertifikasıyla verilir. ISO 11171’e göre kalibre edilmiş sayaçların doğrulaması altı ayda bir yapılır.
Kalibrasyon ayrı bir işlemdir. AvCount kalibrasyon malzemesi ‘d’, NIST 2806d ve 8631x izlenebilirliğiyle üretilir; sertifika değerleri ISO 11171 Ek F.6’nın istediği parti ortalamasına dayanır. IP 565, IP 630 veya ASTM D7619 kullanan laboratuvarlar en az on iki ayda bir, cihazda değişiklik veya servis olduğunda ise hemen kalibrasyon yapar.
Sık sorulan sorular
ISO 4406 kodundaki üç sayı ne anlatır?
Mililitre başına ≥4 µm(c), ≥6 µm(c) ve ≥14 µm(c) partikül sayılarının ölçek numaralarıdır.
18/16/13 kodu ne demektir?
Üç boyut bandındaki sayımların düştüğü aralıkların numaralarıdır. Numara küçüldükçe akışkan temizdir; aralıklar ISO 4406 tablosundan okunur.
ISO 4406 kodu NAS 1638 sınıfına çevrilebilir mi?
Geçiş yaklaşıktır, çünkü iki sistem aynı boyut bantlarını kullanmaz. Şartname hangi sistemi yazıyorsa sonuç o sistemde raporlanır.
Su damlacıkları partikül olarak sayılır mı?
ASTM D7619’da su damlacıkları partikül sayılır. ASTM D7647 seyreltme tekniğiyle suyun katkısını dışarıda bırakır; IP 577’nin Ek B’si de aynı amaçla kullanılır.
Partikül sayacı ne sıklıkla kalibre edilir?
Kalibrasyon en az on iki ayda bir, doğrulama ise altı ayda bir yapılır.
Kaynaklar
- ASTM D7619-22, Sizing and Counting Particles in Light and Middle Distillate Fuels, by Automatic Particle Counter
- ASTM D7647-24, Automatic Particle Counting of Lubricating and Hydraulic Fluids Using Dilution Techniques
- ISO 4406:2021, Hydraulic fluid power – Fluids – Method for coding the level of contamination by solid particles
- ISO 4407:2002 (geri çekildi, yerine ISO 4407:2025), optik mikroskopla partikül sayımı
- SAE AS4059F, Aerospace Fluid Power – Contamination Classification for Hydraulic Fluids
- IP 577, Energy Institute; havacılık türbin yakıtı temizliği, ışık sönümlemeli otomatik partikül sayacı yöntemi
- Stanhope-Seta, Particle Counting in Diesel Fuel; IP 565’in Def Stan 91-091’de zorunlu olması, D7619’un D975 ve D7467’de anılması, yöntemlerin AvCount ile geliştirilmesi
- Stanhope-Seta, Def Stan 91-091 Issue 12 ve IP 565; jet yakıtı temizliğinde geçti/kaldı sınırı
- Seta AvCount3 SA1100-0 broşürü; sonuç biçimi kümülatif partikül/ml ve ISO 4406 kodu
- Cihaz ve referans malzeme verileri antek.com.tr ürün sayfalarından alındı.