IP 583 jet yakıtında FAME tayini nedir?

IP 583, jet yakıtındaki yağ asidi metil esteri (FAME) içeriğini ölçen hızlı tarama yöntemidir. Yöntemi Energy Institute yayımlar; Temmuz 2015’te yayımlandı, 2022’de yeniden onaylandı. Ölçüm aralığı 10 ile 150 mg/kg arasındadır. Ölçüm ilkesi akış analizli Fourier dönüşümlü kızılötesi spektroskopisidir; sonuç kısmi en küçük kareler (PLS-1) işlemesiyle hesaplanır. Yöntem 1749 cm-1 dolayında pik veren C8-C22 FAME bileşenlerini görür. Doğruluk C16-C18 türlerinin molekül ağırlığına dayanır; başka türlerin varlığı sonucu etkileyebilir.

FAME jet yakıtına katkı olarak eklenmez, bulaşma yoluyla girer. ASTM D7797 gerekçesini şöyle yazar: dizele FAME katma zorunlulukları arttıkça, kargo tankerleri ve boru hatları gibi çok ürünlü taşıma tesislerinde jet yakıtına FAME bulaşması gündeme geldi. Laboratuvar yöntemleri 5 mg/kg altını ölçebilir, ancak karmaşıktır ve uzman personel ile özel laboratuvar ister. Hızlı tarama yöntemi tedarik zincirinde uzman olmayan personelin kullanması için geliştirildi.

IP 583 hangi ürünlere uygulanır?

Yöntem havacılık türbin yakıtına (AVTUR) uygulanır. ASTM D7797 kapsamına giren şartnameler ASTM D1655 ve Defence Standard 91-91’dir (DEF STAN 91-091). ASTM D1655, Jet A ve Jet A-1 için asgari özellik gereklerini tanımlayan havacılık türbin yakıtı şartnamesidir; yürürlükteki sürüm D1655-26B’dir. İçindekiler listesine göre standart, ko-hidroprosesle üretilmiş ester ve yağ asidi bileşenleri içeren jet yakıtları için ayrı bir genişletilmiş gerekler tablosu taşır. 150 ile 500 mg/kg arasındaki ve 10 mg/kg altındaki derişimler de ölçülebilir; bu aralıklarda kesinlik etkilenir.

IP 583 ile eşdeğer standartlar hangileridir?

Şartname IP 583 diyorsa başka bir yöntemin sonucu kendiliğinden onun yerine geçmez.

IP 583 ile ASTM D7963 arasındaki fark nedir?

Fark ölçülen üründedir. IP 583 ve ASTM D7797 jet yakıtına, ASTM D7963 ve IP 631 orta distilat ile artık yakıtlara uygulanır. D7963 metni kapsamının havacılık türbin yakıtını içermediğini ve o ürünün D7797 ile ele alındığını açıkça yazar; IP 631 aynı ayrımı IP 583 için tekrarlar. IP 631 metni ISO 8217 gereklerini karşılayan denizcilik yakıtlarını kendi kapsamına alır.

Aralıklar da farklıdır. D7963 orta distilatlarda 20 ile 1000 mg/kg arasını ölçer; seyreltmeden sonra yüzde 0,1 üzerindeki seviyeler de kapsama girer. Seyreltme prosedürü D7963 Ek A2’de, IP 631 Ek B’de anlatılır.

IP 583 ölçümü nasıl yapılır?

Numune tek kullanımlık bir kartuştan kontrollü akış hızında pompalanır. Bileşenler FTIR ile analiz edilir; sonuç mg/kg olarak ve grafik spektrumla birlikte ekranda görünür. Test 50 ml’den az numune ister ve 20 dakikadan kısa sürer. Sistem kendi kendini temizler, çözücü gerekmez. Her testten sonra kartuş değiştirilir ve cihaz sonraki numuneye hazır olur.

IP 583 için hangi cihaz uygun?

Türkiye’de Seta FIJI analizörü için tek kaynak Antek’tir. FIJI JF (SA5000-2) jet yakıtında FAME’yi IP 583 ve ASTM D7797’ye göre 10-150 mg/kg aralığında ölçer; ASTM D1655 de cihazın yöntem listesindedir. Çalışma sıcaklığı 5 ile 35 °C, bağıl nem en çok yüzde 80’dir. Sonuç USB ve LIMS ile aktarılır. Besleme 100/250 V 50/60 Hz, boyut 55 x 38 x 42 cm, ağırlık 27 kg’dır. Üretici sayfasına göre cihaz C8 ile C22 arasındaki bütün FAME türlerini ölçer, ko-hidroprosesli yakıtlar için onaylıdır ve laboratuvarda ya da sahada kullanılır (kaynak: Stanhope-Seta).

Orta distilat ve artık yakıtlar için FIJI DRG (SA5100-0) kullanılır; ölçüm aralığı 20 mg/kg ile yüzde 50 arasıdır ve yöntemleri ASTM D7963, IP 631 ile ISO 8217’dir. İki ürün grubunu tek cihazda ölçmek gerekiyorsa FIJI MF (SA5200-0) her iki aralığı da kapsar. Elinde JF veya DRG bulunan laboratuvar çoklu yakıt yükseltme kitiyle (SA5050-0) cihazını MF sürümüne çevirir. Kit numune giriş düzeneği, kalibrasyon ve doğrulama malzemeleri ile yükseltme yazılımı içerir.

Antek Elektronik Sistemler 1984’te Ankara’da kuruldu ve Stanhope-Seta’nın Türkiye yetkili distribütörüdür. Türkiye’de 400’den fazla cihaz kurdu. Saha mühendislerinin tecrübesi 10 ile 30 yıl arasındadır, ortalaması 20 yıldır.

FIJI nasıl kalibre edilir ve doğrulanır?

İlk çalıştırma için FIJI IP 583 başlangıç kiti (SA5001-0) gerekir. Kit 10 adet SA5005 sorbent kartuşu, 11 adet 50 ml beher ve bir kutu düşük tiftikli mendil içerir. Yanında 100 ml 30 mg/kg ve 100 ml 100 mg/kg doğrulama malzemesi verilir. DRG ve MF cihazları için IP 583, ASTM D7797 ve ASTM D7963 başlangıç kiti (SA5201-0) kullanılır; içinde 30, 100, 400 ve 900 mg/kg doğrulama malzemeleri vardır.

Kalibrasyon sertifikalı malzemeyle yapılır. FIJI IP 583 ve ASTM D7797 kalibrasyon malzemesi seti (SETA-0114-0017), FAME derişimi bilinen ve sertifikalı değer taşıyan beş hidrokarbon numunesinden oluşur. ASTM D7963 kalibrasyon seti (SETA-0114-0018) dokuz numune içerir. İki set de ISO 17034 UKAS akreditasyonu kapsamında, ISO 33405 çerçevesinde ISO 33401 uyumlu dokümantasyonla üretilir. Malzemeler 100 ml şişelerde, kurcalamaya karşı korumalı ambalajda ve güvenlik bilgi formuyla verilir; raf ömrü üretim tarihinden itibaren iki yıldır.

Rutin izleme için FIJI doğrulama materyali kullanılır. Bu malzeme tek bir sertifikalı FAME derişimi taşır ve yeni cihazın devreye alınmasında da kullanılır. Her test bir IP 583 ve ASTM D7797 kartuşu harcar; periyodik bakım için yıllık servis kiti (SA5015-0) vardır. Laboratuvar performansını başka laboratuvarlarla karşılaştırmak isteyenler için Jet A-1 yeterlilik testi programı yeterlilik testi programları sayfasında anlatılır.

FAME tayini SAF testleriyle nasıl ilişkilenir?

Sürdürülebilir havacılık yakıtı (SAF) ve ko-hidroprosesli yakıtlar, jet yakıtı üretimine biyolojik hammadde sokar. ASTM D1655 bu yakıtlar için ayrı bir gerekler tablosu tanımlar; FAME taraması da parti kontrolünde sorulan ölçümlerden biridir. Havacılık yakıtı testleri havacılık yakıtı sayfasında, denizcilik ve yenilenebilir dizel testleri yenilenebilir dizel ve denizcilik sayfasındadır. Yakıt ailesinin tamamı için SAF ve yenilenebilir yakıtlar sayfasına bakılabilir.

Sık sorulan sorular

IP 583 ile ASTM D7797 aynı ölçüm müdür?

Evet. İkisi de jet yakıtındaki FAME içeriğini akış analizli FTIR ile 10-150 mg/kg aralığında ölçer. Seta FIJI analizörü her iki yönteme göre çalışır.

IP 583 ile 10 mg/kg altını ölçebilir miyim?

Ölçülebilir, ancak kesinlik etkilenir. Aynı uyarı 150 ile 500 mg/kg arası için de geçerlidir. Daha düşük seviyeler için IP 585 GC-MS yöntemi 4,5 mg/kg’dan başlar.

Bir test ne kadar sürer ve ne kadar numune ister?

FIJI analizöründe test 20 dakikadan kısa sürer ve 50 ml’den az numune kullanır.

Jet yakıtındaki FAME’yi ASTM D7963 ile ölçebilir miyim?

Hayır. D7963 metni havacılık türbin yakıtını kapsam dışında bırakır ve bu ürün için D7797’ye yönlendirir. Aynı ayrım IP 631 ile IP 583 arasında da vardır.

Yakıttaki katkı maddeleri sonucu bozar mı?

Antistatik katkılar, antioksidanlar ve korozyon önleyiciler FTIR ile FAME’nin yanında ölçülür. Bu katkıların etkisi akış analizi işlemesinde giderilir.

Kaynaklar

• IP 583, Determination of the fatty acid methyl esters content of aviation turbine fuel using flow analysis by Fourier transform infrared spectroscopy, Rapid screening method; Energy Institute, Temmuz 2015, 2022’de yeniden onaylandı
• ASTM D7797-23, Standard Test Method for Determination of the Fatty Acid Methyl Esters Content of Aviation Turbine Fuel Using Flow Analysis by Fourier Transform Infrared Spectroscopy, Rapid Screening Method
• ASTM D7963-22, Standard Test Method for Determination of Contamination Level of Fatty Acid Methyl Esters in Middle Distillate and Residual Fuels Using Flow Analysis by Fourier Transform Infrared Spectroscopy, Rapid Screening Method
• IP 631, Energy Institute, Temmuz 2021, 2023’te yeniden onaylandı
• IP 585, Determination of fatty acid methyl esters (FAME), derived from bio-diesel fuel, in aviation turbine fuel, GC-MS method; Energy Institute, Eylül 2023
• ASTM D1655-26B, Standard Specification for Aviation Turbine Fuels
• Stanhope-Seta, FIJI JF FAME in Jet Instrument SA5000-2 ürün sayfası
• Cihaz, kit ve referans malzeme verileri antek.com.tr ürün sayfalarından alındı.