ASTM D3241, gaz türbini yakıtlarının yakıt sisteminde bozunma ürünü biriktirme eğilimini derecelendiren test yöntemidir. Yöntemi ASTM International yayımlar; yürürlükteki sürüm D3241-26’dır. Yöntemin yaygın adı JFTOT’tur. Testte yakıt sabit akış hızında, ısıtılmış bir tüpün üzerinden pompalanır. Yakıt, tüpte belirli sıcaklıkta biriken tortu miktarına göre geçer ya da kalır. Standart test sıcaklığı 260 °C’dir. Test sırasında tüpten sonraki filtrede oluşan basınç düşüşü de izlenir. Yöntem metnine göre birikinti değerleri SI biriminde hakem değeridir. Diferansiyel basınç mm Hg cinsinden verilir ve bu değerler yalnız bu test yöntemi çerçevesinde tanımlıdır.
ASTM D3241 neden ölçülür?
Sonuçlar, gaz türbini çalışması sırasında yakıtın davranışını gösterir. Yöntem metnine göre sonuçlar, sıvı yakıtın belirli sıcaklıktaki ısıtılmış yüzeyle temasında oluşan tortu seviyesini değerlendirmek için kullanılır. Ölçülen özellik, yakıtın yüksek sıcaklıkta bozunup yakıt sisteminde kalıntı bırakma eğilimidir. Bu yüzden test, jet yakıtı parti kontrolünde sorulan ölçümlerden biridir.
ASTM D3241 hangi yakıtlara uygulanır?
Yöntem havacılık türbin yakıtına uygulanır. ASTM D1655, Jet A ve Jet A-1 için asgari özellik gereklerini tanımlayan şartnamedir; yürürlükteki sürüm D1655-26B’dir. Standart, satın alma kurumlarının şartname hazırlamasında kullanılır ve sivil ile askeri motorlarda kabul edilen katkıları listeler. Sentetik hidrokarbon içeren yakıtlar ASTM D7566 kapsamındadır; yürürlükteki sürüm D7566-26A’dır. D7566 Tablo 1’in bütün gereklerine göre üretilip serbest bırakılan yakıt, D1655 türbin yakıtı sayılır; aynı veri iki şartname için de kullanılır. Sentetik harman bileşeninin konvansiyonel yakıtla karıştırıldığı her yer parti başlangıcı sayılır ve orada Tablo 1’in tamamı değerlendirilir. Taşıma kalitesini denetlemek için kullanılan kısa uygunluk programları bu noktada yeterli değildir. D7566’daki sentetik harman bileşenleri sekiz ekte tanımlanır: FT SPK, HEFA SPK, SIP, SPK/A, ATJ, CHJ, HC-HEFA SPK ve ATJ-SKA. Bileşenler ASTM D4054 ilkelerine göre değerlendirilip onaylanır. Havacılık yakıtı parti testlerinin tamamı havacılık yakıtı testleri sayfasındadır.
ASTM D3241 ile eşdeğer standartlar hangileridir?
| Standart | Yayıncı | Konusu | ASTM D3241 ile ilişkisi |
|---|---|---|---|
| ASTM D3241 | ASTM International | Gaz türbini yakıtlarının bozunma ürünü biriktirme eğiliminin derecelendirilmesi | Referans yöntem. Yürürlükteki sürüm D3241-26 |
| IP 323 | Energy Institute | Jet yakıtında termal oksidasyon kararlılığı, JFTOT prosedürü | Aynı ölçüm. ITR tekniği D3241 Ek 2 ile IP 323 Ek C’de birlikte tanımlanır |
| ISO 6249 | ISO | Jet yakıtında termal oksidasyon kararlılığı | TO10 cihazının yöntem listesinde D3241 ve IP 323 ile birlikte yer alır |
| ASTM D1655 | ASTM International | Jet A ve Jet A-1 havacılık türbin yakıtı şartnamesi | Yöntemi değil, yakıtın karşılaması gereken şartnameyi tanımlar |
| ASTM D7566 | ASTM International | Sentetik hidrokarbon içeren havacılık türbin yakıtı şartnamesi | Sekiz sentetik harman bileşeni ekiyle birlikte parti gereklerini tanımlar |
Şartname ASTM D3241 diyorsa, başka bir yöntemin sonucu kendiliğinden onun yerine geçmez.
Görsel tüp derecelendirmesi ile ITR arasındaki fark nedir?
Fark, tortunun nasıl okunduğundadır. Görsel derecelendirmede (VTR) tüpteki tortu referans renk skalasıyla karşılaştırılır. Renk, tortunun kalınlığı ve hacmi hakkında sayısal bilgi vermez. Doğru okuma deneyim ister ve operatörden operatöre değiştiği için özneldir. ITR tekniğinde tortu kalınlığı interferometriyle ve nanometre biriminde ölçülür. ITR, ASTM D3241 Ek 2 ile IP 323 Ek C’de tanımlanır ve görsel tekniğe göre birincil (hakem) teknik olarak kullanılır. Havacılık türbin yakıtı şartnameleri ASTM D1655, ASTM D7566, DEF STAN 91-91 ve JIG (AFQRJOS) 85 nm geçme sınırını içerir (kaynak: AD Systems).
ASTM D3241 ölçümü nasıl yapılır?
Yakıt önce havalandırılır. Havalandırma akışı 1,5 L/dak’tır ve hava, nem sensörüyle izlenen kurutucu kartuştan geçer. Yakıt çift şırıngalı pompayla, standartta 3 mL/dak akış hızıyla ısıtıcı tüpün üzerinden geçirilir. Tüp sıcaklığı K tipi sınıf 1 termokuplla ölçülür. Test bölmesi sürgülü kapakla kapatılır; bu, hava akımını keser ve sıcaklığı sabit tutar. Diferansiyel basınç 0 ile 750 mmHg arasında izlenir ve 250 mmHg’de otomatik baypas edilir. Test süresi 4 ile 600 dakika arasında programlanır. Süre dolunca tüp çıkarılır ve üzerindeki tortu derecelendirilir.
ASTM D3241 için hangi cihaz uygun?
Türkiye’de AD Systems cihazları için tek kaynak Antek’tir. TO10 JFTOT testi ASTM D3241, IP 323 ve ISO 6249’a göre otomatik yürütür. Test sıcaklığı 260 °C ±0,1 °C’dir ve 100 ile 380 °C arasında programlanabilir. Cihaz 21 adede kadar özelleştirilmiş test yöntemi saklar. Isıtıcı tüp bölmesindeki özel gösterge tüpü konumlandırır; tüp kelepçeleri yüzey temasını ve akım iletkenliğini tekrarlanabilir kılar. Beherleri ve tüp bölmesini çevreleyen sürgülü kapaklı bölme duman emiciye bağlanır. Boyut 440 x 600 x 670 mm, ağırlık 60 kg, besleme 100-240 V 8 A 50/60 Hz’dir. Çalışma sıcaklığı 10 ile 35 °C, bağıl nem yüzde 20 ile 90 arasındadır. Veri çıkışı USB ve Ethernet üzerindendir.
Antek Elektronik Sistemler 1984’te Ankara’da kuruldu ve AD Systems ile Stanhope-Seta’nın Türkiye yetkili distribütörüdür. Türkiye’de 400’den fazla cihaz kurdu. Saha mühendislerinin tecrübesi 10 ile 30 yıl arasındadır, ortalaması 20 yıldır.
Isıtıcı tüp derecelendirmesi nasıl raporlanır?
Isıtıcı tüp, ASTM D3241 test prosedürüne göre hazırlanır ve DR10 tüp kalıntı değerlendirme sisteminin test odasına yerleştirilir. Ölçüm güçlü bir ışık kaynağı, fiber optik problu spektrometre ve uygulama yazılımıyla yapılır. Tüp yüzeyi boyunca ve çevresinde 1.200 noktada kalınlık ölçülür; tarama 5 dakika sürer, ayrıntılı rapor 15 dakikadan kısa sürede hazır olur. Rapor, ASTM D3241’de tanımlanan standart nokta değerini verir: en kalın 2,5 mm² alandaki ortalama tortu kalınlığı. Ortalama kalınlık, maksimum kalınlık ve toplam tortu hacmi de raporlanır. Ölçüm aralığı kalınlıkta 0 ile 1200 nm, hacimde 0 ile 0,5 mm³’tür. 85 nm’den kalın alanlar üç boyutlu profilde kırmızı gösterilir. İzlenebilirlik için rapora, yerleşik kamerayla çekilen ısıtıcı tüp seri numarası fotoğrafı ile kalibrasyon bilgisi eklenir. Cihaz 110.000’den fazla sonucu saklar ve bir DR10 birden çok TO10 ile ağa bağlanabilir. Laboratuvar performansını başka laboratuvarlarla karşılaştırmak isteyenler için Jet A-1 programı yeterlilik testi programları sayfasında anlatılır.
Sık sorulan sorular
JFTOT ile ASTM D3241 aynı şey midir?
JFTOT, yöntemin yaygın adıdır. TO10 cihazı aynı testi ASTM D3241, IP 323 ve ISO 6249’a göre yürütür.
Test sıcaklığı değiştirilebilir mi?
Standart sıcaklık 260 °C’dir. TO10’da sıcaklık 100 ile 380 °C arasında programlanabilir; hangi sıcaklığın geçerli olduğunu yakıtın şartnamesi belirler.
Görsel derecelendirme yerine ITR kullanmak zorunda mıyım?
ITR, ASTM D3241 Ek 2 ve IP 323 Ek C’de birincil (hakem) teknik olarak tanımlanır. Görsel derecelendirme kullanılmaya devam eder, ancak sayısal kalınlık vermez.
Bir DR10 birden çok JFTOT cihazına bağlanabilir mi?
Evet. Bir DR10 Ethernet üzerinden birden çok TO10 ile ağa bağlanır ve tüp derecelendirmesi cihazlara aktarılır.
Jet yakıtındaki FAME termal kararlılıkla ilgili midir?
FAME, jet yakıtına bulaşma yoluyla giren ayrı bir parametredir ve ASTM D7797 ile IP 583’e göre ölçülür. Ayrıntı IP 583 jet yakıtında FAME tayini sayfasındadır.
Kaynaklar
- ASTM D3241-26, Standard Test Method for Thermal Oxidation Stability of Aviation Turbine Fuels; kapsam ve kullanım bölümleri
- ASTM D1655-26B, Standard Specification for Aviation Turbine Fuels
- ASTM D7566-26, Standard Specification for Aviation Turbine Fuel Containing Synthesized Hydrocarbons; yürürlükteki sürüm D7566-26A
- Cihaz, ölçüm aralığı ve raporlama verileri antek.com.tr TO10 ve DR10 ürün sayfalarından alındı.